Erozivni procesi izazvani vetrom pogotovu su evidentni u ravničarskim područjima, u koje spada ogroman deo Vojvodine, Mačva, Posavina, Podunavlje, Pomoravlje i Negotinska nizija. Odnošenje najfinijih i najplodnijih čestica sa površine zemljišta izaziva osiromašivanje pedološkog pokrivača, a time i značajno smanjivanje prinosa. Upravo u tim najfinijim površinskim slojevima, koji su najpodložniji eolskoj eroziji nalazi se najviše humusa i značajne količine azota, fosfora i kalijuma, kao i mikroelemenata. Takođe, odnešene čestice talože se najčešće u kanalskoj mreži, izazivajući tako njihovo zamuljivanje i značajno smanjenje proticajnog profila. Povećan sadržaj organskih materija, koji eolskom erozijom dospeva u kanalsku mrežu, odnosno sačinjava sediment kanala, dovodi do intenziviranja rasta vodene vegetacije. Povećana produkcija biljne vegetacije narušava kvalitet vode, ali i dodatno utiče na povećanje zamuljenja kanalske mreže. Dovođenje kanalske mreže u funkcionalno stanje iziskuje mnogo vremena, rada i materijalnih i finansijskih sredstava, a izvađeni nanos, odnosno mulj zahteva dodatno zauzimanje površina za njihovo deponovanje.

Izgradnja sistema za navodnjavanje je mera kojom se nadoknađuje deficit vlage u zemljištu i podiže na nivo optimalan za razvoj poljoprivrednih kultura. Količina vode kojom će se navodnjavati neka kultura u najvećoj meri zavisi od samih potreba kulture za vodom i deficita vlage u zemljištu. Vlažnost zemljišta u najvećoj meri zavisi od prethodnih rezervi vode iz zimskog perioda i od evapotranspiracije., koja je opet uslovljena potrebom biljke, transpiracijom i meteorološko-klimatološkim faktorima, predstavljenim evaporacijom, a najvažnije su temperatura, vlažnost vazduha i jačina vetra. Jak vetar na površini zemljišta doprinosi povećanju isparavanja, što doprinosi isušivanju zemljišta i pojavi suše na njivama. Bez vetrozaštitnih pojaseva, uticaj vetra na njive je takav da povećava isparavanje, odnosno smanjuje vlažnost zemljišta, pa se norme zalivanja svih poljoprivrednih kultura moraju značajno povečeti. Samim tim, povećava se i potrošnja vode, kao i potrošnja energenata za rad zalivnih sistema, ali se skraćuje i radni vek mašina za navodnjavanje.

Uticaj vetra izražen je i na vodenim površinama u vidu pojave talasa. Talasi na kanalskoj mreži izazivaju eroziju obala, što osim uticaja na stabilnost kosina kanalaskih obala utiče i na taloženje erodiranog materijala na dnu kanala. To izaziva promenu proticajnog profila, odnosno, smanjuje protočnost istog. Mere i efekti održavanja kanalske mreže funkcionalnom stanju već ranije su objašnjeni.

Konačno, dolazimo i do “zimskih efekata” pojačanog vetra na površini zemljišta. Snežne padavine, koje čak i ne moraju biti velike, uz pojavu vetra mogu izazvati veoma velike probleme u mnogim segmentima privrede i stanovanja. U ravničarskim predelima, gde je putna mreža uglavnom postavljena na manjim uzvisinama, jer je za izdradnju putava, osim topografskih odlika terena, važna karakteristika i postavljanje “nosivog” sloja na zemljištu, pa je nivo puta u najčešćem slučaju za oko pola metra do jednog metra iznad okolnog terena. Čak i tako mala visina u odnosu na okolno zemljište dovodi do loma strujnica vetrova i povratnih strujanja na samom planumu puta. Karakteristika turbulencije vetra je i proces istaložavanja nošenih materijala upravo na mestu sudara osnovnih stujnica vetra i povratnih strujanja, a to je na samom plnumu puta. Zato su najčešći smetovi u ravničarskim predelima upravo uzvisine koje čine putevi i željezničke pruge.

Osnovni razlozi za formiranje smetova moraju se pronaći u odsustvu vetrozaštitnih pojaseva, kojih oko srpskih puteva, kanala i željezničkih pruga gotovo da uopšte i nema. Meteorološke prilike, ili bolje reći, neprilike, koje su pogodile Srbiju ove godine ne javljaju se često, ali opet ne ni toliko retko, da bi se rešenje tog problema olako zapostavljalo. Reakcija, odnosno intervencija Sektrora za vanredne situacije MUP-a Srbije, Vojske Srbije i ostalih nije ni mogla imati druge efekte , osim spašavanja života ugroženih putnika i na tome im treba čestitati.

Moramo posvetiti pažnju vetru, kao značajnoj meteorološkoj pojavi iz dva razloga. Prvi je korišćenje snage vetra, kao obnovljivog energetskog izvora , a drugi je u uklanjanju štetnih dejstava vetrova na otvorenim površinama. Vetrozaštitni pojasevi, kako im samo ime kaže služe za umanjenje energije vetra koja na površini zemljišta uvek ima negativne efekte. Izgradnja vetrogeneratorskih parkova, koji moraju postati prioritet u energetici ravničarskih i vetrovitih krajeva Srbije, podjednako je važna kao i podizanje vetrozaštitnih pojaseva uz puteve i pruge, kao i kroz veće poljoprivredne i nepošumljene oblasti.

Vetrozaštitni1

Na slici je prikazan učinak vetra na stvaranje snežnih smetova:

a) na putu bez vetrozaštitnih pojaseva, koji su karakteristični za AP Vojvodinu i ravničarske krajeve Srbije;

b) na solidnu prepreku bez otvora (zidovi i slično);

v) na vetrozaštitne ograd (ograde od pruća, specijalnih vetrotaštitnih obloga i slično) i

d) na putu sa obostranim vetrozaštitnim pojasevima (kakvi su ranije postojali uz većinu naših puteva).

Poruka je jednostavna: Koristimo snagu vetra za energetske potrebe stanovnika i industrije Srbije i štitimo zemljišne resurse i saobraćanje pravce se od njegovih negativnih efekata.

Autor: Ratko Bajčetić